Uwagi wstępne dla seminarzystów

Seminaria dyplomowe są prowadzone przeze mnie na dwóch stopniach licencjackim i magisterskim.  Oba interesujące nas tu seminaria powinny umożliwić studentom rozwijanie własnych zainteresowań i kształcenie umiejętności samodzielnych poszukiwań badawczych. Każdy opiekun takiego seminarium określa obszar problematyki związany z własnymi badaniami oraz metody pracy ze studentami. Panuje tu duża dowolność – jedni prowadzący wyręczają seminarzystów w wielu czynnościach podają im gotowe tematy i plany prac, a inni wymagają większej samodzielności. Preferuję drugi sposób pisania pracy dyplomowej, ponieważ tylko dzięki niemu możliwe jest kształcenie indywidualnych umiejętności.

Prowadzone przeze mnie seminaria dyplomowe obejmują szeroko rozumianą problematykę przemian społecznych i politycznych w czasach najnowszych, które mają wpływ na bezpieczeństwo narodowe i wewnętrzne Polski. Geneza procesów z tego okresu sięga  często XIX stulecia. Studenci najchętniej wybierają bliższe im problemy z XX i XXI w., co jest zrozumiałe. Jednak tematy współczesne trudniej zrealizować ze względu na skromną literaturę przedmiotu. W zależności od specjalności studenci mogą wybrać temat swojej pracy samodzielnie. Muszą jednak uzyskać akceptację promotora, który zwróci uwagę czy ten temat jest zgodny z kierunkiem studiów. Należy unikać powielania tematu zrealizowanego na zakończenie licencjatu i zwracać uwagę na dostępność istniejących opracowań wybranego tematu. Zabronione jest powielanie w pracy na kolejny stopień fragmentów wcześniej obronionej pracy dyplomowej. Można jednak wykorzystać zebraną wtedy literaturę. Warto zainteresować się, czy promotor publikował na interesujący nas temat, bo wtedy student na pewno uzyska pogłębioną pomoc.

Trudności w wyborze tematu pracy dyplomowej możemy pokazać na przykładzie Rosji, której imperialna polityka kształtowała się od czasów cara Piotra I. Zbudowane przez tego władcę w XVIII w. silne scentralizowane państwo z powodzeniem rozwijało w następnych stuleciach swoją politykę. Mnie interesowały najbardziej problemy przemian politycznych w Rosji od XIX w. oraz jej działania na Kaukazie. Dlatego najbliższe są mi problemy tej przestrzeni politycznej i kulturowej. Obok nich moje duże zainteresowanie budziły zawsze najważniejsze procesy przemian współczesnego świata z globalizacją i terroryzmem na czele. Student może wybrać jakiś problem tego obszaru, co jednak nie oznacza, że każdy będzie mógł zrealizować. Bariera dla wielu osób jest bowiem niedostępność literatury w języku rosyjskim, którego nie znają. Dotyczy to także tematów związanych z polityką Władimira Putina, współczesnym terroryzmem w Rosji, prowadzonymi przez nią wojnami i polityką energetyczną.

Rozpoczynając ze studentami zajęcia na seminarium dyplomowym ustalam następujące zasady, których celem jest terminowe i zgodne z obowiązującymi przepisami napisanie pracy dyplomowej. Zakładam, że osoby zgłaszające wolę uczestniczenia w seminarium posiadają podstawowe wiadomości umiejętności nabyte w czasie studiów i wiedzę o problemie, którym chcą się zajmować. Bardziej opornym w korzystaniu z umiejętności, które powinni posiadać przypominam o konieczności odwiedzenie działu informacji naukowej w bibliotece uniwersyteckiej i samodzielnym odnalezieniu podstawowej literatury przedmiotu. Oczywiście takie działanie będzie miało sens tylko wtedy, jeśli ta literatura zostanie potem przeczytana. Za dowód wielkiej bezmyślności należy uznać, spotykane niekiedy, próby pisania planu pracy dyplomowej bez znajomości podstawowej literatury przedmiotu.

Element samodzielności i aktywności ma podstawowe znaczenie podczas prowadzonych przeze mnie zajęć. Celem działań podejmowanych przez studenta jest przecież napisanie pracy, która zostanie podpisana jego imieniem i nazwiskiem. Aby usprawnić te działania i nadać działaniom seminarzystów charakter systematycznej pracy nad pracą dyplomową podzieliłem je na dwa etapy. Pierwszy, obejmuje obowiązkowe uczestnictwo wszystkich osób w zajęciach początkowych. Ich celem jest ustalenie tematu pracy, zestawienie bibliografii i przypomnienie zasad jej pisania. Wspólnie z promotorem studenci ustalają wtedy zakres poszczególnych prac. Drugim etapem jest napisanie planu pracy oraz krótkiego konspektu lub eseju. Działania te powinny zostać zakończone w drugim semestrze. Wówczas zaczyna się okres samodzielnej aktywności seminarzystów, którzy ograniczają liczbę kontaktów z promotorem. Do końca trzeciego semestru należy przedstawić pierwszy rozdział pracy, którego ocena i konieczne poprawki warunkują zakończenie z powodzeniem seminarium.

Ostateczny termin składania całej pracy dyplomowej wyznaczany jest zazwyczaj na miesiąc poprzedzający koniec czwartego semestru, czyli maj. Termin ten obowiązuje wszystkich i nie może być samowolnie zmieniany. Do wydruku należy dołączyć dyskietkę z zapisem elektronicznym w programie Word, co ma na celu sprawdzenia pracy programem „Plagiat”. Terminy i tryb pisania prac dyplomowych oraz obron reguluje regulamin studiów, którego lektura i przestrzeganie stanowi obowiązek wszystkich studentów i pracowników uczelni. Polecam szczególnej uwadze paragraf 56.

Wracając do kolejności etapów pisania pracy dyplomowej, to obejmują one, po uzgodnieniu z promotorem jej tematu, zebranie podstawowej literatury, zapoznanie się z nią, napisanie planu i wypełnienie go treścią w poszczególnych rozdziałach.

1. Przystępując do pisania pracy dyplomowej należy sięgać po literaturę przedmiotu, zaczynając od publikacji zwartych. Gdy temat dotyczy problematyki współczesnej i brakuje opracowań książek, wtedy wykorzystujemy artykuły w periodykach i prasie specjalistycznej. Zastanawiając się nad tym jaki ma być temat naszej pracy musimy zwrócić uwagę na kilka elementów. Po pierwsze, powinien on być związany z naszymi zainteresowaniami. Oznacza to, że problematyka będzie nam znana i już na początku seminarium możemy przystąpić do napisania wstępnego planu. Po drugie, temat musi wyróżniać się jasnym określeniem zakresu merytorycznego, chronologicznego i terytorialnego, który zostanie zaprezentowany w pracy. Jest to zakres przedmiotowy, czasowy i przestrzenny pracy dyplomowej.

2. Zebranie podstawowej literatury można wykonać samodzielnie, wykorzystując bazy biblioteczne lub pomoc elektronicznego katalogu rozproszonego „KARO”. Polecam korzystanie z pomocy oddziałów informacji naukowej w bibliotekach, ponieważ ich pracownicy mają znacznie lepsze rozpoznanie możliwości na temat dostępu do publikacji w formie elektronicznej. Zalecam dostęp do bibliotek elektronicznych, co ułatwia korzystanie z publikacji. Należy uwzględnić zarówno pozycje starsze jak też nowsze, starając się dostrzec jakie nowe elementy pojawiały się w kolejnych opracowaniach. Ważnym zadaniem jest odszukanie w nich różnic i sprzeczności w prezentacji tych samych wydarzeń i problemów przez autorów. Odnotowanie ich w przypisach pozwoli wielostronnie oświetlić interesujący problem i dowiedzie krytycznego podejścia studenta do badanej materii. Pozwala to także zrozumieć w jaki sposób rozwijały się badania na dany temat

3. Zapoznanie się z literaturą obejmuje nie tylko czytanie książek, ale także sporządzanie odpowiednich notatek. Zwracam uwagę na konieczność wypracowania własnego systemu ich opracowywania i ostrzegam przed zbytnim zaufaniem do nośników elektronicznych – bywają zawodne. Dlatego zalecam stosowanie obu form zapisu – elektronicznej i tradycyjnej. Formularz notatek powinien być jednostronny, a każda kartka musi być zaopatrzona w notę bibliograficzną – ułatwia to potem cytowania.

4. Napisanie planu obejmuje precyzyjne rozłożenie materiału, który chcemy zaprezentować w formie tytułów rozdziałów i podrozdziałów. W pracy licencjackiej proponuję standardowy układ trzy rozdziały po trzy do czterech podrozdziałów. Praca magisterska powinna liczyć cztery lub pięć rozdziałów. W zależności od tematu układ pracy dyplomowej może być bardziej rozbudowany i zawierać więcej rozdziałów. Zasadą nadrzędną jest ład wewnętrzny, który polega na tym, że tytuły rozdziałów muszą wypełniać swoją treścią temat pracy. Podobnie muszą korespondować z sobą tytuły kolejnych rozdziałów i podrozdziałów.

5. Pisanie pracy należy zaczynać od wstępu, w którym muszą się znaleźć następujące elementy: wyjaśnienie tematu (jaki problem realizujemy), omówienie najważniejszej literatury (kilka najważniejszych), wyjaśnienie celu napisania pracy, oraz omówienie jej struktury. Wstęp powinien zawierać także jasno określoną hipotezę badawczą, co pozwoli odejść od przedstawienia faktografii na rzecz analizy problemu postawionego w temacie. Pisząc kolejne rozdziały należy podkreślać występujące w literaturze rozbieżności w prezentacji tych samych wydarzeń i procesów. Konieczne jest krytyczne i analityczne podejście zarówno do literatury przedmiotu, jak też wykorzystanych dokumentów. Po napisaniu kolejnych rozdziałów, zawierających treść pracy dyplomowej, należy napisać zakończenie zawierające wnioski do jakich doszedł piszący w kolejnych rozdziałach. ___

Na każdym z wymienionych etapów piszący pracę dyplomową może korzystać z pomocy promotora. Jednak charakter tej pomocy nie powinien nigdy ograniczać samodzielności piszącego. Dlatego promotor nie może wyręczać w niczym dyplomanta, ale omawia krytycznie jego poczynania. Student może się więc spodziewać ukierunkowani zainteresowań, ponieważ to promotor wie czy znajdzie dostateczną liczbę publikacji na dany temat. Student może oczekiwać pomocy w określeniu które publikacje prezentują wyższy poziom, a które są słabsze. Sam powinien jednak te elementy odnaleźć i zaprezentować na spotkaniach z promotorem. Student może oczekiwać na poprawki w pierwszych przyniesionych na zajęcia fragmentach tekstu. Jednak nie powinien liczyć na to, że promotor będzie sprawdzał po kolei wielokrotnie rozdziały, a potem całość, bo nie jest on redaktorem pisanego dzieła! Uczyni to dopiero oceniając pracę przed obroną.

Praca składana do obrony musi spełniać określone w regulaminie studiów wymagania (paragraf 59).

Niezależnie od tego jaka praca jest pisana jest przez studenta wymogiem nadrzędnym jest samodzielność pisania i oryginalność tworzonego dzieła. Dlatego należy się wystrzegać mechanicznego kopiowania bloków tekstów z nośników elektronicznych. Narracji nie wolno obciążać zbędnym gadulstwem lub popisami erudycyjnymi. Częstym błędem jest zmienianie czasu narracji – w pracach powinien to być czas przeszły. Innym błędem jest pisanie w nader swobodnym stylu, który można określić jako paraliteracki. Zawiera on szereg niepotrzebnych ozdobników (np. motta, cytaty z literatury pięknej), słów staropolskich, wtrętów językowych. Trzeba tego unikać starając się używać zdań oznajmujących, twierdzących, jasno wyrażających tylko pewne ustalenia. Cytowane fragment powinny zostać ujęte w cudzysłów lub podane kursywą i omówione poniżej. Ich przytoczenie powinno być uzasadnione i wyjaśnione w tekście. Należy zrezygnować z krótkich cytatów, zawierających kilka słów lub zdań. Budzą one podejrzenie o brak precyzji i prezentację twierdzeń wyrwanych z kontekstu. Przytaczane w tekście tabele, diagramy, mapy itp. powinny zawsze mieć tytuł u góry i opis pod spodem, zawierający informację o tym skąd pochodzą. Jeśli dane zostały zestawione samodzielnie należy to zaznaczyć, dodając na jakiej podstawie. Dotyczy to także fragmentów tekstu przetłumaczonych przez piszącego z języków obcych. Gdy mowa o literaturze obcojęzycznej to zwracam uwagę na konieczność dokonania transkrypcji lub transliteracji tytułu (chyba, że jest to język międzynarodowy i przytaczamy oryginalne brzmienie). Ich zasady łatwo odnaleźć w słowniku języka polskiego.

Niezbędnym elementem pracy dyplomowej jest tzw. aparat naukowy. Obejmuje on przypisy,bibliografię oraz język narracji. Należy konsekwentnie stosować zasady obowiązujące w tej dziedzinie. W odniesieniu do przypisów podkreślam konieczność ich różnicowania. Przypis to nie tylko informacja o tym z jakiej pozycji skorzystano ale także możliwość wyjaśnienia nowego pojęcia, miejsce na krótką notkę biograficzną lub polemikę. Poważnym problemem dla osób piszących prace dyplomowe jest wykorzystywanie zasobów internetowych. Zawsze trzeba się starać zweryfikować wiarygodność znalezionych tam informacji, zestawiając je z innymi źródłami. Najlepiej publikowanymi. Konieczne jest omówienie wszystkich wykorzystanych stron we wstępie pracy oraz podanie dokładnego opisu (czas korzystanie, tytuł itp.) w bibliografii. W przypadku ważnych dokumentów, do których odwołujemy się w tekście można skopiować je i umieścić w aneksie. Przypominam o możliwościach jakie daje wykorzystanie aneksu, który może zawierać tekst omawianych dokumentów, zestawienia tabelaryczne, informacje czerpane z Internetu itp. Jego objętość nie może jednak być większa od samej pracy, jak się zdarzało. Język wykładu powinien być pozbawiony emocjonalnych i osobistych wtrętów, a oparty na zdaniach oznajmujących, prezentujących stan wiedzy i ustalenia piszącego na nim oparte.

Standardy techniczne składanych tekstów: czcionka Times New Roman 12 punktów, odstęp między wierszami 1,5, wyjustowanie. Przygotowując pracę dyplomową należy pamiętać o zachowaniu obowiązującego układ pierwszych stron pracy magisterskiej, na której powinny się znaleźć trzy słowa kluczowe. Konieczne jest także umieszczenie podpisanego oświadczenie dotyczącego samodzielnego wykonania pracy.

Najczęstsze problemy seminarzyści napotykają w częściach wstępnej i końcowej prac dyplomowych, które wymagają samodzielnego sformułowania celów i wniosków. Dlatego należy je wielokrotnie poprawiać i uzupełniać. Każ z nich musi zawierać pewne stałe element, które wymianiają poradniki.

Studenci często mają kłopoty z formą przypisów. Przypominam, że zasady odnoszące się do nich zostały ustalone i choć dopuszczalna jest różna forma, jednak konieczne zachowanie konsekwencji w stosowaniu. Polecam najprostszą formę, polegającą na podaniu inicjału imienia i nazwiska autora, tytułu publikacji, miejsca i roku jej wydania oraz stron. W związku z korzystaniem z zasobów internetowych, które często „znikają” po jakimś czasie proponuję kopiowanie tekstów i podawania pełnego opisu z autorem, tytułem tekstu oraz adresem strony, zakończonego podaniem czasu skorzystanie w formie – (dostęp, 20 stycznia 2017 r.).

Napisano wiele skryptów na temat pisania prac dyplomowych i skorzystanie z należy uznać za konieczne. Takim przewodnikiem dla studentów na moim seminarium jest poradnik mojego autorstwa Praca dyplomowa w pięciu krokach (Szczecin 2016). Zawiera on także spis innych zalecanych publikacji o takim charakterze, z których mogą korzystać studenci.

Nie można oczekiwać od promotora, że kolejny raz w czasie studiów zajmie się przygotowywaniem studenta od podstaw w zakresie wstępu do badań lub metodologii. Dlatego studentów odsyłamy publikacji z tego zakresu; różnych w zależności od kierunku. Dodamy kilka uwag, wskazujących na co zwracam uwagę na prowadzonym przeze mnie seminarium. Studenci piszą dwa rodzaje prac – licencjackie i magisterskie. W obu przypadkach celem jest omówienie wybranego problemu w oparciu o dostępną literaturę. Pracę licencjacką od magisterskiej odróżnia skromniejszy spis wykorzystanej literatury oraz poziom jej omówienia. Należy pamiętać o potrzebie wykorzystywania literatury obcojęzycznej. W przypadku magisterium dopuszcza się także wykorzystanie materiałów źródłowych. Obok krytycznego omówienie dorobku naukowego można tam wprowadzić wątek badawczy, który ma jednak ograniczone rozmiary. Dopiero w rozprawie doktorskiej badania własne o charakterze analitycznym mają na celu poszerzenie naszej wiedzy o badanym problemie.

Proponowana tematyka seminariów dyplomowych, które prowadzę jest szeroka i obejmuje problemy bezpieczeństwa międzynarodowego oraz bezpieczeństwo narodowego Polski; walki Rosji o status mocarstwa w polityce światowej a bezpieczeństwo Europy; bezpieczeństwa Polski; Kaukazu – jako regionu pogranicza Europy i Azji na geopolitycznej mapie świata; wpływu rynku surowców energetycznych na bezpieczeństwo państw europejskich; bohaterów walki o niepodległość i bezpieczeństwo Polski; terroryzmu – jako zagrożenia dla świata i Polski w XXI w.